YAŞLILARDA İLAÇ KULLANIMI: DÜŞÜK DOZDA BAŞLAYALIM, YAVAŞ YAVAŞ ARTIRALIM

Doç. Dr. Füsun Yarış, Yrd. Doç. Dr. Mustafa Fevzi Dikici
Ondokuzmayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı- Samsun
fusunyaris@yahoo.com

Yaşlı nüfusu oluşturan altmış beş yaşın üzerindeki kişilerde kronik hastalıkların sıklığı da artmaktadır, bu nedenle çoklu ilaç kullanımı yaygın bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır (1). Çoklu ilaç kullanımında ilaçların yan etki ve etkileşimleri de var olan patolojileri etkilemektedir. Yaşlılarda böbrek klerensi azalmaktadır. Hepatik klerens belirgin olarak azalmasa da, splanknik kan akımındaki değişiklikler ve motilitede oluşan değişikliklerle ilaçların eliminasyonu değişmektedir (2). Ayrıca yaşlılarda sık görülen kognitif kayıplar da tedaviyi olumsuz etkileyebilir. Yaşlılar ilaçlarını almayı unutabilir, aldıklarını unutup yeniden alabilir, bu nedenle doz yetersiz kalabilir, ya da zehirlenme olabilir (3). Bu makalede özellikle aile hekimliğinde yaşlılara reçete yazarken akılda tutulması gereken konuları gözden geçirmeyi amaçladık.
Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) nüfusun yaklaşık % 13’ünü oluşturan yaşlıların, reçete edilen tüm ilaçların % 30’unu tükettiği bildirilmektedir (4). Eş zamanlı iki farklı ilacı birlikte alan kişilerde istenmeyen ilaç etkileşimi olasılığı %13 iken, dört ilaçta %38, aynı anda yedi ve daha fazla ilaç reçete edildiğinde ise bu olasılık % 82’ye çıkmaktadır (5). Yaşlılarda uygunsuz ilaç kullanımının hasta görüşmelerinde gözden geçirilmesi önerilmekte, hatta bu amaçla çeşitli rehberler kullanıldığı bildirilmektedir (5).
ABD’de birinci basamakta yaşlılıkta çoklu ilaç kullanımı konusunda yapılan araştırmaların sayıca az olduğu bildirilmektedir (6), bizim ülkemizde de bu konuda oldukça az sayıda literatür mevcuttur (7). Türkiye’de ev ziyareti yaparak yaşlı nüfusta ilaç kullanma durumunun değerlendirildiği bir çalışmada yaşlıların kullandığı ilaç sayısının ortalama 2,9 olduğu (7), bir başka saha çalışmasında da yaşlı grupta çoklu ilaç kullanımının % 74,6 olduğu bildirilmektedir (8). Yaşlı hastalarda klinik uygulama rehberlerinin kullanımı özellikle önemlidir. (9). Yaşlılarda sık görülen beslenme ve metabolizma bozuklukları, bu grupta ilaç reçete ederken besinlerle ilaç etkileşimleri açısından daha dikkatli olmayı gerektirmektedir (10). Bunlara ek olarak ilaç kullanımı yaşlılarda önde gelen ölüm nedenlerinden birisi olan düşmeler açısından da risk faktörüdür (11).
Tüm bunlar dikkate alındığında yaşlılarda ilaç reçete ederken özellikle dikkat edilmesi gereken konu çoklu ilaç kullanımında endikasyonu olmayan ya da gereksiz olabilecek ilaçları yazmamak ve ilaç dışı tedavileri öncelikle dikkate almaktır (2).
İlaçların farmasötik formları yaşlılarda özellikle önemlidir. Hastalar tabletleri almakta güçlük çekebilirler, ağızda kalan tabletler ülserasyona neden olabilir. Bu nedenle tabletlerin bol sıvı ile alınması yaşlılarda özellikle önerilmeli, ilaçların sıvı formlarını reçete etmek düşünülmelidir (2).
Yaşlılık belirtileri özellikle çok yaşlı bireylerde hastalık belirtisi sanılarak gereksiz ilaç yazılmasına neden olabilir. Örneğin yaşlılığa bağlı dengesizlikten kaynaklanan baş dönmesine yazılabilecek bir ilaç yaşlıda başka yan etkilere yol açabilir (2).
Yaşlı hastalarda kendi başına ilaç kullanma alışkanlığı yaygındır. Komşuların, akrabaların kullandığı ilaçları kullanma eğilimi yaşlı hastalarda sık rastlanan bir durumdur. Ayrıca yaşlılar kullandıkları reçetesiz, bitkisel veya tamamlayıcı tıp ilaçlarını kullandıklarını bildirmeme eğilimindedirler. Oysa yaşlılarda bildirilen ilaç etkileşimlerinin üçte birinde reçetesiz satılan ve bitkisel ürünlerin rol aldığı gösterilmiştir Bu nedenle kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi esnasında bu tür ilaçları kullanıp kullanmadığı da dikkatle sorgulanmalı, hasta yakınlarından da bu konuda bilgi alınmalıdır (6).
Yaşlılarda sinir sistemi duyarlılığı artar. Bu nedenle opioyidler, benzodiazepinler ve antiparkinson ilaçların kullanımında daha dikkatli olunmalıdır. Aynı şekilde diğer bazı organlarda non steroid anti inflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve antihipertansiflerin etkilerine duyarlılık da artar. İlaçlar vücuttan daha yavaş atıldığı için nefrotoksik ilaçlara duyarlılık daha yüksektir (2).
Yaşlılarda yarılanma ömrü uzun hipnotikler uyuşukluk, dengesiz yürüme, konfüzyon, dil dolaşması belirtilerine neden olabilir. Benzodiazepinler dengeyi bozarak düşme riskini artırır. Asetil salisilik asit ve NSAİİ’lara bağlı kanama yaşlılarda daha sık görülür. NSAİİ’lar ayrıca kalp ve böbrek hastalığı olan hastalarda özellikle tehlikeli olduğundan, yaşlılarda daha risklidir (2). Bu nedenle yaşlılarda NSAİİ endikasyonu olabilecek osteoartrit, yumuşak doku lezyonları ve bel ağrılarında kilo verme, ısı uygulama gibi ilaç dışı önlemler önerilmeli, tedavide parasetamol seçilmeli, NSAİİ mutlaka gerekliyse en düşük dozda başlanmalıdır (2).
Yaşlılarda istenmeyen etkilere sıklıkla yol açabilecek diğer ilaçlar digoksin ve varfarindir. Digoksin zehirlenme bulguları daha düşük dozlarda ortaya çıkabilir, varfarin idame dozu da gençlerden daha düşük olarak planlanmalıdır. Varfarinle birlikte aspirin ve NSAİİ’lerin kanama riski oluşturabileceği akılda tutulmalıdır. Trisiklik antidepresanlar, yaşlılarda ortostatik hipotansiyon ve sedasyona daha fazla yol açar. Klorpropamid hipoglisemi riskini artırır. Antikolinerjikler yaşlılarda üriner retansiyona daha sıklıkla yol açar (9).
Hastayla iletişim, bilgilendirme ve hasta eğitimi birinci basamakta genel olarak çok önemli olmakla birlikte yaşlılara reçete yazarken daha fazla önem arz etmektedir (9). Hastalardan sağlık kuruluşuna gelirken kullandıkları bütün ilaçları getirmelerini istemek önerilen bir yöntemdir (6). Yaşlıların acil servise başvurusunda sık rastlanan bir durum olarak “kahverengi torba” sendromu tanımlanmaktadır. Çoklu ilaç kullanımı hastanın acil servise başvurmasına neden olabileceğinden, bu terim hastanın yanında getirilen bir torba ilacı tanımlamak için kullanılmaktadır (6).
Yaşlılarda uygun reçete yazmak için dikkat edilmesi gereken kurallar (2, 9):
• Her görüşmede ilaçlar gözden geçirilmeli, reçetesiz satılan ve bitkisel ilaçlar sorgulanmalı, bütün değişiklikler hastayla tartışılmalıdır.
• Mevcut durumda endikasyonu olmayan bir ilaç saptanırsa kesilmelidir.
• Yeni bir ilaç kesin endikasyon varsa başlanmalıdır.
• Mümkünse yaşlılarda istenmeyen etkiler çıkabilecek ilaçlar kullanılmamalı, dozu azaltılmalıdır.
• Yaşlılarda erişkin dozunun yaklaşık yarısı ile tedaviye başlanmalı, yavaş yavaş doz artırılmalıdır.
• Tedavi rejimi basit olmalı, ilaç sayısı mümkün olduğunca sınırlandırılmalıdır.
• Mümkünse günde bir kez kullanılacak ilaç seçilmelidir.
• Seçenek varsa ilaç dışı tedavi düşünülmelidir.
• Mümkünse istenmeyen etkilerin tedavisi için yeni bir ilaç başlanmamalıdır.
• Yaşlılara reçete edilen ilaç çok açık bir dille anlatılmalı, hasta yakınları da bilgilendirilmelidir.
• Birden fazla ilaç reçete edilecekse, mümkünse aynı zamanda bitecek şekilde planlanarak reçete edilmelidir.

Kaynaklar:
1. Akan P, Erdinçler D, Tezcan V, Beğer T. Yaşlıda ilaç kullanımı. Geriatri 2 (1): 33- 38, 1999.
2. Kayaalp SO. Yaşlılarda reçeteleme. Türkiye İlaç Kılavuzu 2005 Formüleri içinde. Turgut Yayıncılık, İstanbul, 2005. Sayfa: 19- 21.
3. Akan P. Yaşlıda ilaç tedavisi. Geriatrik Hasta ve Sorunları içinde. Ed. Beğer T. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi, Sürekli Tıp Eğitimi Yayın No: 9, İstanbul, 1998. Sayfa: 133- 142.
4. Williams CM. Using medications appropriately in older adults. Am Fam Physician. 2002 Nov 15;66 (10): 1917- 1924.
5. Gallagher P. Inappropriate prescribing in the elderly. Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics. 2007; 32, 113–121.
6. Fulton MM, Allen ER. Polypharmacy in the elderly: a literature review. J Am Acad Nurse Pract. 2005 Apr;17(4):123- 132.
7. Ay P, Akici A, Harmanci H. Drug utilization and potentially inappropriate drug use in elderly residents of a community in Istanbul, Turkey. Int J Clin Pharmacol and Therapeutics. 2005 Apr; 43(4):195- 202.
8. Topbaş M, Yarış F, Çan G. Yaşlılar kullandıkları ilaçlarla ilgili yeterli bilgiye sahipler mi?: Trabzon'da bir sağlık ocağı bölgesindeki araştırma sonuçları. Ege Tıp Dergisi. 2003; 42 (2): 85- 90.
9. Milton JC, Hill- Smith I, Jackson SH. Prescribing for older people. BMJ 2008 Mar 15; 336(7644): 606- 609.
10. Akamine D, Filho MK, Peres CM. Drug-nutrient interactions in elderly people. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2007 May;10(3): 304- 310.
11. Weber V, White A, McIlvried R. An electronic medical record (EMR)-based intervention to reduce polypharmacy and falls in an ambulatory rural elderly population. J Gen Intern Med. 2008 Apr; 23(4): 399- 404.

Yayınlanma: 28.10.2008 | Görüntülenme: 11475
    Yorum Abonelik
    Oyla!
    Etiket Ekle
    Etiket:

    Kullanıcı:
    Parola:
    Yeni Üyelik Parola Hatırlat

    Ana Sayfa | Hakkımızda | İletişim | Kullanım Şartları | Gizlilik Politikası



    radyo dinle aşı takvimi podcast tips blog video blog kongre online dinle peaceful videos music videos blog klip şarkı sözü lyrics videos ilahi ezgi dinle